Đình (Đền) Nội Bình Đà, xã Bình Minh là một trong những di sản tiêu biểu, độc đáo, đã được Nhà nước công nhận Di tích cấp quốc gia lần thứ nhất năm 1985 và được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia năm 1991. Gắn với huyền tích Cha Rồng - Mẹ Tiên, đền Nội là di sản văn hóa có tầm quan trọng đặc biệt của xã và thành phố Hà Nội. Được dựng trên đất tương truyền là quê hương của Đức Quốc tổ Lạc Long Quân, ngôi đền bề thế còn lưu giữ bảo vật - bức phù điêu hình tượng Quốc tổ.
Đình (Đền) Nội Bình Đà
Đến thôn Quyếch, xã Bình Minh, không khỏi ngỡ ngàng với ngôi đền rộng lớn, kiến trúc bề thế. Trong những câu chuyện nối dài lịch sử, được biết, đền Nội có từ thời Bắc thuộc hơn nghìn năm trước, rộng hàng trăm gian. Trải qua biến thiên lịch sử, đền nhiều lần bị đốt cháy, phá dỡ rồi phục dựng, đến năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, đền được nâng cấp, trùng tu như hiện nay.
Suốt 6 thế kỷ, 16 vị vua của các triều đại đều đích thân về Bình Đà dâng lễ Quốc tổ. Đã có 16 hiến sắc suy tôn Lạc Long Quân là "Khai quốc thần" được lưu giữ tại Đình (Đền) Nội và Viện Bảo tàng lịch sử quốc gia. Điều đáng quý trong Đình (Đền) Nội còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị. Nổi bật là bức phù điêu với nét chạm khắc tinh xảo trên nền gỗ sơn son thiếp vàng còn nguyên giá trị. Tương truyền, bức phù điêu được làm cách đây gần chục thế kỷ. Bức phù điêu độc nhất vô nhị này đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Bức phù điêu tạc hình Quốc tổ Lạc Long Quân đội mũ bình thiên, mặc áo hoàng bào cùng các lạc hầu, lạc tướng của triều đình Lạc Việt dự hội đua thuyền trên dòng Đỗ Động giang. Đây là di vật có giá trị nghệ thuật - tín ngưỡng cổ xưa độc đáo, hiếm có, được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2015.
T.S Nguyễn Anh Tuấn (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) cho hay: Theo phong thủy, đền Nội tọa lạc trên thế đất "Kim quy ẩm thủy" (Rùa vàng ngắm nước), trong tổng thể thế đất của làng là "Lục long triều hội, lưỡng phượng giao phi" (6 con rồng chầu, 2 con phượng múa). Các đơn nguyên kiến trúc của đền Nội gồm có nội viên: Nhà khách, tiền môn, tả hữu mạc, phương đình, đại bái, trung cung, hậu cung và khu vực ngoại viên rộng lớn. Ngôi đền bề thế nhất khu vực phía Nam Hà Nội chứa đựng dòng chảy lịch sử văn hóa của dân tộc.
Lễ hội đền Nội - Bình Đà xã Bình Minh đặc sắc, có sức thu hút rất lớn, được Nhà nước công nhận là Lễ hội Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên của thành phố Hà Nội. Hằng năm, cứ đến lễ hội, các làng có nơi thờ tự Quốc mẫu Âu Cơ, đền Hùng, Phú Thọ, đều cử các đoàn cán bộ, bô lão về dâng hương Quốc tổ (vào ngày mùng 5 - 6 tháng 3 âm lịch) và xin rước chân hương. Cứ đến dịp Lễ đại kỳ phước Quốc mẫu Âu Cơ, ngày giỗ Tổ Hùng Vương, các cụ cao niên làng Bình Đà lại cử đoàn đại biểu dâng hương tri ân.
Ngoài các nghi lễ có nhiều điểm chung của vùng Đồng bằng Bắc Bộ, vào ngày giỗ chính của hai vị Thánh (26 tháng Hai và mồng 6 tháng Ba âm lịch) có thêm nghi lễ dâng các phẩm vật như: Tại đình Ngoại Bình Đà, dâng bò sống để tế Đức Đương cảnh Thành hoàng Linh Lang Đại vương. Tại đình Nội dâng bánh Thánh tế Đức Thánh Tổ - Quốc Tổ Lạc Long Quân và năm mươi người con. Tục hèm này đã có từ rất lâu, được các cụ cao niên mật truyền, với ý "thiên cơ bất khả lộ".
Làng có nhiều dòng họ, nhưng duy nhất dòng họ Nguyễn Văn được chọn để làm bánh Thánh. Cách thức làm và số lượng bánh dâng Thánh chỉ có Trưởng tộc Nguyễn Văn nắm giữ, truyền lại cho thế hệ tiếp theo (nếu trưởng tộc không có con trai, dòng họ sẽ phải làm lễ phong trưởng, chọn con trai ở chi kế tiếp). Bánh được làm vào ngày mồng 5 tháng 3 âm lịch, làm lễ thỉnh bánh vào đêm đó, sáng hôm sau chính hội thì làm lễ thả bánh Thánh xuống giếng Ngọc.
Tương truyền giếng Ngọc có mạch ngầm thông xuống Thủy cung. Đức Quốc Tổ là giống rồng nên bánh dâng cho ngài phải đưa được xuống Thủy cung. Vào ngày chính hội, xung quanh giếng Ngọc, cả mấy ngàn người khấp khởi chen nhau chờ đợi. Sau phần nghi lễ, quan tế mở đài lấy từng chiếc bánh thả xuống nước, xem chiếc nào nổi, chiếc nào chìm, chiếc nào lơ lửng... Sau đó, chủ tế bóp nát các bánh cho chìm về Thủy cung. Khi bánh chìm hết xuống giếng thì người hành lễ mới tròn trách nhiệm. Đây là một hình thức thể hiện đạo lý "uống nước, nhớ nguồn", hướng về Đức Quốc tổ.
Một nghi lễ đặc biệt nữa của hội làng là vào đêm mùng 5, dâng lễ Văn Trào. Chập tối, cửa đền tạm khép, nội bất xuất, ngoại bất nhập, sau một tuần nhang trong Hậu Cung chỉ có thủ nhang đình Nội, đình Ngoại, người đứng đầu chính quyền và người làm lễ. Nghi thức dâng Văn Trào là đọc một bản văn chữ Hán kéo dài bốn giờ đồng hồ trong không khí trang nghiêm, huyền ảo. Bài Văn Trào này được mật truyền dùng làm lễ cúng (được sao chép, tồn tại từ thời Vua Tự Đức).
Đền Nội - một không gian văn hóa, một không gian di sản với mạch ngầm nối mãi qua những dặm dài lịch sử tự thuở ngàn xưa của dân tộc đến hôm nay sẽ càng phát huy được những giá trị nội tại sâu thẳm hơn nữa. Bình Minh ứng dụng công nghệ số hoá tư liệu, gắn mã QR phục vụ tra cứu thông tin, đồng thời định hướng gắn bảo tồn di tích với phát triển các hoạt động du lịch văn hoá phù hợp. Những nỗ lực này nhằm đưa Đền Nội Bình Đà tiếp tục được gìn giữ và lan toả giá trị trong dòng chảy lịch sử hiện đại.