NGHỆ THUẬT TẠO LẬP VÀ NẮM BẮT THỜI CƠ TỔNG KHỞI NGHĨA TRONG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

 Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: "Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng: Lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc"1. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, một trong nguyên nhân đó là nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ tổng khởi nghĩa đúng lúc, kịp thời, góp phần quan trọng làm nên thắng lợi vĩ đại của Tổng khởi nghĩa. Nghệ thuật này, đến nay vẫn còn nguyên giá trị, mang tính thời sự nóng hổi, là cơ sở, nguồn gốc để Đảng, Nhà nước ta đề ra quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách xây dựng nền quốc phòng toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay.

1. Tạo lập và nắm bắt thời cơ tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - nét đặc sắc nghệ thuật của ông cha

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, ông cha đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ giang sơn đất nước. Một trong những nghệ thuật đó là tạo lập và nắm bắt thời cơ trong từng thời điểm, giai đoạn để tiến công tiêu diệt kẻ thù, giành thắng lợi, giữ vững độc lập, chủ quyền của đất nước. Tạo lập và nắm bắt thời cơ là khả năng nắm bắt, dự báo được tình huống, sự kiện có thể xảy ra trong tương lai và chủ động, nhanh chóng nắm bắt cơ hội ở thời điểm thích hợp, tạo bước ngoặt cho sự phát triển của cách mạng. Để tạo lập và nắm bắt thời cơ một cách nhanh chóng, chính xác đỏi hỏi tài thao lược, mưu trí và bản lĩnh của người chỉ huy. Khái quát nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ Tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở một số khía cạnh chủ yếu sau:

Một là, Đảng ta đã tổ chức thành lập các đội cứu quốc, Mặt trận Việt Minh để lãnh đạo quần chúng nhân dân Tổng khởi nghĩa khi thời cơ cách mạng đến.

Trong cách mạng Tháng Tám năm 1945, nghệ thuật tạo lập và chớp thời cơ là một mẫu mực kinh điển của cách mạng giải phóng dân tộc trong thời đại cách mạng vô sản, một sự kiện nổi bật của thế kỷ XX tiếp theo cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917. Nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 được thể hiện ở chỗ Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã biết kết hợp tài tình, đúng đắn, sáng tạo giữa đấu tranh dân tộc với đấu tranh giai cấp, giữa lợi ích dân tộc với lợi ích giai cấp, mục tiêu dân tộc với dân chủ, nhiệm vụ chống đế quốc với nhiệm vụ chống phong kiến. Bởi: "Nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc, thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được".

Với tinh thần đó, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thành lập các tổ chức cứu quốc, Mặt trận Độc lập đồng minh (gọi tắt là Mặt trận Việt Minh) để tập hợp, đoàn kết toàn dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường của các giai cấp, giai tầng trong xã hội, chuẩn bị tốt về mọi mặt sẵn sàng đứng lên đấu tranh cách mạng giành chính quyền khi thời cơ đến. Đây chính là đặc sắc của nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ đúng lúc, kịp thời của tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trên phạm vi cả nước.

Cách mạng tháng Tám năm 1945 là sự vùng dậy của cả dân tộc, kết tinh sức mạnh tinh thần dân tộc, chủ nghĩa yêu nước chân chính trong thời đại mới, quyết đem sức ta mà tự giải phóng cho ta. Dựa trên nền đại đoàn kết dân tộc, lấy liên minh công nông làm cốt, đoàn kết các giai cấp, tầng lớp, dân tộc, tôn giáo... vào nhiệm vụ chính yếu giải phóng dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Cách mạng tháng Tám đã đưa chúng ta đến thống nhất và độc lập, giữa lúc ngoài tinh thần đoàn kết, lực lượng chúng ta còn ít, thế mà chúng ta vẫn thắng lợi. Mặt trận Việt Minh ra đời đã giương cao ngọn cờ cách mạng, liên hiệp hết thảy các giới đồng bào yêu nước để làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập, làm cho dân tộc Việt Nam được sung sướng tự do. Những mục tiêu, nhiệm vụ của mặt trận Việt Minh đã đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng của quần chúng nhân dân; dưới sự lãnh đạo của Đảng, Mặt trận Việt Minh đã tổ chức thành công phong trào cách mạng rộng lớn của quần chúng tạo nên thế và lực mới, làm cho kẻ địch phải chùn bước, hoang mang, dao động đến cực độ, tạo đà cho lực lượng vũ trang tiến hành khởi nghĩa từng phần tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng về tay nhân dân.

Hai là, Đảng ta đã kết hợp nhiều hình thức, phương pháp đấu tranh cách mạng giành chính quyền về tay nhân dân.

Trước khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 nổ ra, Đảng ta đã lãnh đạo, chỉ đạo lực lượng vũ trang và nhân dân tiến hành ba cao trào cách mạng: cao trào cách mạng 1930-1931, cao trào cách mạng 1936-1939, cao trào cách mạng 1940-1945; đây là ba cuộc tổng diễn tập qua 15 năm đấu tranh cách mạng đã thử nghiệm nhiều hình thức và phương pháp đấu tranh mới. Đặc biệt, trong giai đoạn 1940-1945, Đảng đã sớm xác định con đường khởi nghĩa vũ trang để giành chính quyền, đi từ khởi nghĩa từng phần, giành thắng lợi từng bước, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành thắng lợi hoàn toàn. Đồng thời kết hợp chặt chẽ xây dựng lực lượng chính trị với xây dựng căn cứ địa và lực lượng vũ trang; kết hợp đấu tranh chính trị và vũ trang; kết hợp khởi nghĩa của quần chúng với tiến công của lực lượng vũ trang; kết hợp các hình thức đấu tranh đều khắp trên các địa bàn miền núi, nông thôn, đồng bằng và đô thị tạo nên sức mạnh tổng hợp của cách mạng.

Nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 bắt đầu xuất hiện vào đầu những năm 1940, đặc biệt sau khi cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra thất bại thì vấn đề thời cơ được bàn luận đến rất nhiều. Tháng 5/1941, trong Nghị quyết của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 8 tại Pắc Bó, Cao Bằng dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và quyền Tổng Bí thư Trường Chinh, đã đưa ra những dự báo một cách chính xác về cuộc chiến tranh thế giới thứ hai và hệ lụy của nó, Nghị quyết nhấn mạnh: "nếu cuộc đế quốc chiến tranh lần trước đẻ ra Liên Xô, một nước xã hội chủ nghĩa thì cuộc đế quốc chiến tranh lần này sẽ đẻ ra nhiều nước xã hội chủ nghĩa, sẽ do đó mà cách mạng nhiều nước thành công".

Như vậy, thời cơ sẽ đến với nhiều nước trên thế giới khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, phần thắng nghiêng về Liên Xô và phe dân chủ. Đó là một khả năng làm xuất hiện thời cơ có lợi cho cách mạng nhiều nước, trong đó có cách mạng Việt Nam. Hội nghị còn nhận định rằng cuộc cách mạng Đông Dương là một bộ phận của phong trào cách mạng thế giới và lúc đó là một bộ phận của phong trào dân chủ chống phát-xít. Vận mệnh của dân tộc Đông Dương gắn liền với vận mệnh của Liên xô, đồng thời cũng gắn liền với cách mạng Trung Quốc. Cuối năm 1941, đầu năm 1942 khi chiến tranh Thái Bình Dương nổ ra, Nhật tràn vào Đông Dương thì lúc này khả năng đội quân kháng Nhật của Trung Quốc sẽ tràn vào đánh Nhật ở trên đất nước ta, lúc này, vấn đề thời cơ lại được nêu ra.

Gần ba năm sau, tháng 10/1944, cục diện chiến tranh thế giới thứ hai đã bắt đầu đi đến hồi kết, Hồng quân Liên Xô đã đánh lùi quân Đức ra khỏi biên giới Liên Xô và đang tiến qua Trung Âu, quân Nhật thất bại thảm hại ở chiến trường Thái Bình Dương, trước tình hình như vậy, Hồ Chí Minh đã có nhận định quan trọng: "cơ hội cho dân tộc ta giải phóng chỉ ở trong một năm hoặc năm rưỡi nữa. Thời gian rất gấp, ta phải làm nhanh. Tuy nhiên, "nhanh" nhưng không nóng vội". Người đã chỉ thị thành lập đội "Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân" vào ngày 22/12/1944. Trong suốt đầu năm 1945, Trung ương Đảng luôn chú ý đến vấn đề "cuộc đảo chính của phát-xít Nhật" nhằm hướng công tác chuẩn bị của Đảng và phong trào cách mạng của quần chúng chủ động đón nhận nó. 

Vì vậy, ngày 9/3/1945, nhận thấy Nhật sắp lật Pháp đến nơi, đồng chí Trường Chinh đã triệu tập Hội nghị Ban thường vụ Trung ương mở rộng ngay trong tối 9/3/1945. Hội nghị bắt đầu họp ở làng Đình Bảng (Từ Sơn - Bắc Ninh) thì phát xít Nhật nổ súng đánh Pháp ở Hà Nội và trên toàn Đông Dương. Hội nghị đoán trước sự thất bại của Pháp, thắng lợi tạm thời của quân đội Nhật và cuộc đảo chính sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng chính trị sâu sắc, làm cho những điều kiện khởi nghĩa của cách mạng Đông Dương chưa chín muồi đang dần đi tới chín muồi một cách nhanh chóng. Vì vậy, Hội nghị đã ra Chỉ thị "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" vào ngày 12/3/1945. Ðảng quyết định phát động cao trào chống Nhật cứu nước tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền từ trung ương đến địa phương. Giữa lúc cao trào kháng Nhật của quần chúng nhân dân đang diên ra mạnh mẽ, sôi nổi, quyết liệt thì trưa ngày 13/8/1945, Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng các lực lượng Đồng minh trên sóng phát thanh của Nhật Bản.

Sự kiện đó đã làm chấn động dư luận quốc tế, Người nhận thấy thời cơ có một không hai đã đến với dân tộc chúng ta, bởi vậy, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam ta đã muôn người như một đi theo Đảng, đã thật sự chủ động sáng tạo ra thời cơ và khi thời cơ đến đã biết tận dụng thời cơ đưa cuộc Tổng khởi nghĩa toàn dân đến thắng lợi rực rỡ. Chỉ trong thời gian ngắn từ ngày (18/8 - 28/81945) chính quyền đã về tay nhân dân. 

2. Tiếp tục phát huy nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ Tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 để xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay

Trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực có nhiều diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường; thời cơ, vận hội đan xen với nguy cơ, thách thức; chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch, phản động vẫn chưa từ bỏ âm mưu muốn xóa bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, chúng vẫn âm mưu thực hiện hoạt động "diễn biến hòa bình" kết hợp với "bạo loạn lật đổ" để xoá bỏ các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa. Phát huy nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ Tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đường lối quân sự quốc phòng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa được xác định là xây dựng nền quốc phòng toàn dân, trong đó đặc biệt chú trọng đến xây dựng thế trận lòng dân gắn với thế trận an ninh nhân dân; xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân tinh, gọn, mạnh, tiến thẳng lên hiện đại.

Với quan điểm, đường lối đúng đắn đó trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, xác định rõ đối tác, đối tượng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc để không bị động, bất ngờ trong mọi tình huống; thực hiện chính sách quốc phòng "bốn không" (Không tham gia liên minh quân sự; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ để chống nước khác; không liên kết với nước này để chống nước kia; và không sử dụng vũ lực hoặc đe doạ sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế). Việt Nam thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ hợp tác, phát triển với tất cả các nước trên thế giới. Vì thế, sau gần 40 năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng to lớn có ý nghĩa lịch sử, góp phần củng cố, nâng cao vị thế, uy tín của đất nước trên trường quốc tế. Đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ rõ: "Từ một đất nước bị bao vây, cô lập Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với 194 quốc gia trên thế giới, có quan hệ Đối tác chiến lược và Đối tác toàn diện với 34 nước, trong đó có tất cả các thành viên thường trực Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, các nước lớn; là thành viên tích cực của trên 70 tổ chức khu vực và quốc tế, có quan hệ chính trị, quốc phòng, an ninh phát triển sâu rộng, thực chất".

Nghệ thuật tạo lập và nắm bắt thời cơ tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tiếp tục soi sáng con đường phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Một trong những nhân tố quan trọng, quyết định tạo ra bước đột phá cho sự phát triển của đất nước hiện nay, chủ động nắm bắt, thời cơ, vận hội, đi tắt, đón đầu, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên các lĩnh vực của đời sống xã hội để tăng tốc, bứt phá thực hiện thắng lợi những mục tiêu, nhiệm vụ của Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII và Nghị quyết Hội nghị Trung ương khoá XIII của Đảng đã xác định. Cùng với đó, các cơ quan, đơn vị, địa phương tổ chức thực hiện tốt mô hình chính quyền địa phương hai cấp, giải quyết kịp thời, hiệu quả mọi vướng mắc, khó khăn cho người dân, doanh nghiệp, không để gián đoạn, tạo khoảng trống trong công việc; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu trong xử lý, giải quyết công việc; nâng cao hơn nữa năng lực dự báo tình hình, chủ động nắm bắt cơ hội để khơi dậy các nguồn lực trong nhân dân và thu hút các nhà đầu tư bên ngoài, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân; đồng thời, kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện dựa dậm, ỉ lại, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm trong cán bộ, đảng viên, công chức; nêu cao tinh thần đoàn kết, thống nhất trong Đảng và trong toàn cơ quan để vận hành thật tốt mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.

80 năm đã trôi qua, nhưng bài học về tạo lập và nắm thời cơ Tổng khởi nghĩa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vẫn còn nguyên giá trị lý luận, thực tiễn và đi cùng năm tháng, nhất là trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đang tổ chức Đại hội đại biểu các cấp tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, việc phát huy nghệ thuật này trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 rất cần thiết, tạo động lực, khí thế mới trong Nhân dân vững tin vào sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, điều hành của Chính phủ, vào chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, xây dựng nước ta phát triển giàu mạnh, thịnh vượng, sánh vai cùng với các cường quốc năm châu.

                                                                                                          Đại tá- TS Trịnh Anh Tuấn

Tài liệu tham khảo:

1 Hồ Chí Minh: toàn tập, t.7, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.25.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, t.7, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.112.

3 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, t.7, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.100.

4 Hồ Chí Minh: toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.3, tr.538.

5 Tô Lâm (2025), Vươn mình trong hội nhập quốc tế, https://www.bqdnd.vn, ngày 3/4/2025.